Η Μικρή Ανάσταση αποτελεί ένα ξεχωριστό στοιχείο της ορθόδοξης κληρονομιάς.
Τελείται το πρωί του Μεγάλου Σαββάτου και λειτουργεί ως προανάκρουσμα της μεγάλης νύχτας της Αναστάσεως, φέροντας έντονα τα χαρακτηριστικά της προεικόνισης, της μετάβασης από το πένθος στη χαρά και από τη σιωπή στη ζωή. Στο κέντρο της τελετής βρίσκεται η ανάγνωση του προφητικού χωρίου από τον προφήτη Δανιήλ και η ψαλμωδία του «Ανάστα ο Θεός, κρῖνον τὴν γῆν».
Εκείνη τη στιγμή, ο ιερέας σκορπίζει δάφνες στο ναό, ενώ οι καμπάνες χτυπούν χαρμόσυνα. Η πράξη αυτή συμβολίζει τη νίκη της ζωής επί του θανάτου, αλλά και την προαναγγελία της καθολικής χαράς που θα κορυφωθεί λίγες ώρες αργότερα.
Η δάφνη, φυτό νίκης από την αρχαιότητα, ενεργεί εδώ ως κεντρικό σύμβολο: η Εκκλησία την αγκαλιάζει και την εντάσσει στη χριστιανική κοσμολογία. Μια ώρα που μολονότι δεν είναι η Ανάσταση, θα προκαλέσει την αίσθηση της ανατροπής, καθώς ένα είδος ρωγμής στο πένθος της Μεγάλης Εβδομάδας.
Η Μικρή Ανάσταση βυθίζει τις ρίζες της στη λαϊκή χριστιανική παράδοση. Σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, η ρίψη των δαφνών συνοδεύεται από έντονο θόρυβο: χτυπήματα στα στασίδια, ρίψη κεραμικών (ιδίως στην Κέρκυρα), ακόμα και εκρήξεις από αυτοσχέδιες κατασκευές. Η λαϊκή ερμηνεία είναι σαφής: «ο Χριστός ανασταίνεται και ο Άδης τρέμει». Η τελετουργική αναστάτωση εκφράζει με άμεσο, σχεδόν χειροπιαστό τρόπο την αναπαράσταση μιας κοσμικής ανατροπής. Η Μικρή Ανάσταση θα σηματοδοτήσει εξάλλου το πρώτο «άνοιγμα» προς τη χαρά, όντας μια μεταβατική τελετουργία που συνδέει τον θρησκευτικό βίωμα με τον κοινωνικό βίο.
Η Πρώτη Ανάσταση μοιάζει συμβολικά με σεισμό, αφού γκρεμίζει τον παλιό κόσμο για να χτίσει ένα νέο, αυτόν της Βασιλείας των Ουρανών. Οι πολυέλαιοι στις εκκλησίες κουνιούνται, οι πιστοί χτυπάνε τα στασίδια και οι ιερείς, με κραυγαλέες κινήσεις, μεταδίδουν το μήνυμα της σωτηρίας απ’ άκρη σε άκρη.
Στην εκκλησία ψάλλεται ο Εσπερινός της Κυριακής του Πάσχα με την γνωστή ψαλμωδία “ἀνάστα, ὁ Θεός, κρίνων τὴν γῆν, ὅτι σὺ κατακληρονομήσεις ἐν πᾶσι τοῖς ἔθνεσι” και ο ιερεύς πετά στους πιστούς φύλλα δάφνης (βάγια).
Αμέσως μετά, διαβάζεται το Ευαγγέλιο, που έχει αναστάσιμο περιεχόμενο (Κατά Ματθαίον κη’ 1-20): Σεισμός εγένετο μέγας, καθώς οι Μυροφόρες, πλησιάζουν τον Τάφο του Ιησού. Άγγελος Κυρίου αποσφραγίζει τον τάφο. Όταν οι δύο γυναίκες καταφθάνουν τον βλέπουν κενό και τον Άγγελο να τους αναγγέλλει ότι «Κύριος Ανέστη». Το χαρμόσυνο γεγονός θα πρέπει να το διαμηνύσουν στους μαθητές του. Ο Χριστός εμφανίζεται στις δύο γυναίκες. Σύναξη των 11 μαθητών και εμφάνιση του Χριστού ενώπιόν τους. Τους προτρέπει: «Πορευθέντες μαθητεύσαντες πάντα τα έθνη, βαπτίζοντες αυτούς εις το όνομα του Πατρός του Υιού και του Αγίου Πνεύματος.
Οι εκκωφαντικοί θόρυβοι και οι πολυέλαιοι που σείονται στις εκκλησίες δημιουργούν μια μοναδική ατμόσφαιρα ενω οι πιστοί ραίνονται με βάγια.
Στα Ιεροσόλυμα, η τελετή της Αφής του Αγίου Φωτός και της Ανάστασης του Κυρίου, γίνονται το μεσημέρι του Μεγάλου Σαββάτου όπου εν συνεχεία το Άγιος Φως θα μοιραστεί σε όλο το Ορθόδοξο κόσμο και το βράδυ θα ακολουθήσει η Τελετή της Αναστάσεως.
